Početkom XIX veka manje od deset odsto svetskog stanovništva živelo je u gradovima. Danas više od polovine svetske populacije živi u urbanim sredinama, a prema projekcijama Ujedinjenih nacija do 2050. godine taj udeo će dostići skoro 70 odsto.
Srbija nije izuzetak. Poslednjih decenija stanovništvo se sve više koncentriše u većim gradovima, dok značajan broj ostalih naselja beleži dugotrajan pad broja stanovnika i nepovoljne demografske trendove. Prema Popisu stanovništva 2022. godine, Srbija ima ukupno 4.709 naselja, među kojima čak 1.317 ima manje od 100 stanovnika. Najmnogoljudnija naselja su Beograd, Novi Sad i Niš, u kojima živi 1/3 ukupnog stanovništva Republike Srbije.
I na svetskom nivou, gradovi privlače stanovništvo jer između ostalog koncentrišu radna mesta, obrazovne institucije, zdravstvene i socijalne usluge, saobraćajnu i digitalnu infrastrukturu, kulturne sadržaje i druge resurse koji oblikuju kvalitet života i razvojne mogućnosti pojedinaca. U tom kontekstu, opravdano je postaviti pitanje kakvo je mesto i uloga sela.
Međutim, pre nego što pokušamo da odgovorimo na postavljeno pitanje, potrebno je ukazati na jedno pojmovno ograničenje. U Srbiji sela nisu jasno definisana kategorija, već se u zvaničnim evidencijama naselja uglavnom razlikuju gradska i ostala naselja. Istovremeno, politike ruralnog razvoja sve više koriste pojam ruralnih područja, koji se ne odnosi na određeni tip naselja već na prostorne i demografske karakteristike određenog područja. Zbog toga se pitanje da li je pojam sela prevaziđen u Srbiji može postaviti na dva nivoa. Prvi je praktično pitanje: da li u uslovima dugotrajne urbanizacije selo i dalje ima važnu ulogu u razvoju Srbije, ili se ekonomski i društveni život sve više seli u gradove.
Drugi je pojmovno pitanje: da li je tradicionalni pojam sela i dalje dovoljan da opiše savremena ruralna područja i njihove sve raznovrsnije funkcije.
Polazeći od toga, ako se stanovništvo, ekonomske aktivnosti i javne usluge sve više koncentrišu u urbanim centrima, može se steći utisak da značaj ruralnih područja, u okviru kojih se nalazi značajan deo naselja koja se tradicionalno identifikuju kao sela, postepeno opada.
Međutim, takav zaključak zanemaruje činjenicu da značaj ruralnih područja ne proizilazi isključivo iz broja ljudi koji u njima žive. Za razumevanje njihove uloge potrebno je posmatrati funkcije koje obavljaju u okviru šireg društvenog i ekonomskog sistema.
Ruralni razvoj nije isključivo politika usmerena ka stanovništvu koje živi u ruralnim područjima, već on predstavlja politiku od značaja za celo društvo.
Proizvodnja hrane, upravljanje poljoprivrednim zemljištem, razvoj obnovljivih izvora energije, očuvanje šumskih i vodnih resursa, zaštita biodiverziteta i održavanje naseljenosti velikog dela teritorije u značajnoj meri zavise od ruralnih područja.
Upravo zato je jedno od ograničenja javnih rasprava o ruralnom razvoju to što se on često posmatra pre svega kroz demografske pokazatelje – broj stanovnika, starosnu strukturu ili migraciona kretanja. Iako su ovi pokazatelji važni, oni sami po sebi ne objašnjavaju zbog čega je ruralni razvoj značajan.
Ruralni razvoj nije isključivo politika usmerena ka stanovništvu koje živi u ruralnim područjima. Istovremeno, on predstavlja politiku od značaja za celo društvo, jer se odnosi na način upravljanja prirodnim i ekonomskim resursima koji se nalaze u ruralnim područjima.
Ruralni razvoj i urbanizacija: suprotstavljeni ili komplementarni procesi?
Podrška ruralnom razvoju ne podrazumeva suprotstavljanje urbanizaciji. Nije realno očekivati da će se dugoročni trendovi migracija iz ruralnih u urbana područja jednostavno preokrenuti. Takođe, nije izvesno da bi takav cilj bio ni ekonomski ni društveno opravdan.
Ključno pitanje nije kako zaustaviti urbanizaciju, već kako obezbediti da ruralna područja ostanu funkcionalan, održiv i razvojno relevantan deo društva u uslovima njenog nastavka. Cilj ruralnog razvoja ne može biti isključivo zadržavanje stanovništva po svaku cenu, već očuvanje i unapređenje funkcija koje ruralna područja obavljaju u savremenom društvu.
Dodatni izazov predstavlja činjenica da se uloga ruralnih područja danas značajno razlikuje od one koju su imala pre jednog veka. Dok je njihova tradicionalna funkcija bila prevashodno vezana za poljoprivrednu proizvodnju, savremene razvojne politike sve više prepoznaju njihov značaj u proizvodnji energije, razvoju bioekonomije, zaštiti prirodnih resursa, održivom turizmu, klimatskoj otpornosti i različitim oblicima digitalne ekonomije.
Posmatrana iz te perspektive, ruralna područja ne predstavljaju ostatak prošlosti, već prostor u kome se nalaze brojni resursi i razvojni potencijali važni za budućnost.
Upravo zato savremeni pristup ruralnom razvoju ne može biti zasnovan na očuvanju postojećeg stanja ili na idealizovanoj predstavi tradicionalnog sela. Njegov cilj treba da bude stvaranje uslova da ruralna područja, pored obavljanja postojećih, razvijaju i nove funkcije koje su značajne za društvo u celini. U tom smislu, ruralni razvoj nije politika očuvanja prošlosti, već politika pripreme za buduće ekonomske, energetske, ekološke i društvene izazove.
Institut za razvoj i inovacije upravo u tome vidi suštinu savremenog ruralnog razvoja – ne u nastojanju da se zaustave dugoročni društveni procesi poput urbanizacije, već u stvaranju uslova da ruralna područja ostanu važan činilac održivog razvoja cele zemlje.
Autor: Milica Dolašević, Institut za razvoj i inovacije
